Üdfüvî’nin el-İstiġnâ fî ʿulûmi’l- Ḳurʾân’ına Ait Nüshaların Aidiyet ve Otantiklik Problemi Bakımından İncelenmesi ve Eserin Duhân İle Câsiye Sûrelerinin Tahkiki
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri, Türkiye
Tez Danışmanı: Mehmet Suat Mertoğlu
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışmada, Muhammed b. Ali b. Ahmed Ebû Bekir el-Üdfüvî’ye (ö. 388/998) ait el-İstiġnâ fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân adlı tefsirin günümüze ulaşan nüshaları tanıtılıp tahlil edilecek, nüshalar arasındaki ilişki ile bunların aidiyet ve otantiklik problemleri incelenerek çözüme kavuşturulacak ve eserde yer alan Duhân ile Câsiye sûrelerinin tahkikli metni ortaya konulacaktır. Yüz yirmi cüz/mücelled olarak telif edildiği belirtilen eserin günümüze yalnızca iki nüshası ulaşmıştır. Bunlardan ilki, ikinci cildi kayıp olmak üzere toplam yedi ciltten meydana gelmekte ve Süleymaniye Kütüphanesi ile Hacı Selim Ağa Kütüphanesi koleksiyonlarında bulunmaktadır. Diğer nüshanın toplam cilt sayısı kesin olarak bilinmemekle birlikte, bu nüshaya ait iki cildin Tahran’daki Meclis-i Şûrâ-yı Millî Kütüphanesi’nde muhafaza edildiği tespit edilmiştir. Çalışmada, tefsirin Duhân sûresinden Câsiye sûresine kadar olan bölümü, İstanbul ve Tahran nüshaları esas alınarak tahkik edilmiştir. el-İstiġnâ’nın İstanbul ve Tahran nüshaları arasındaki ilişki problemi Üdfüvî’nin talebelerinden Ebü’l-Hasan el-Havfî’ye (ö. 430/1039) ait el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân nüshalarıyla mukayeseli biçimde değerlendirlecektir. Bu çerçevede, el-İstiġnâ'nın İstanbul nüshası ile Havfî’nin eserinin elimizde bulunan nüshaları arasında dikkat çekici benzerlikler bulunması sebebiyle, söz konusu ilişkinin mahiyeti ayrıca incelenmiştir. Araştırma neticesinde, el-İstiġnâ’nın İstanbul nüshasında yöntem değişikliğine gidilen bölümlerde Tahran nüshasıyla belirgin bir örtüşmezlik bulunduğu, buna karşılık aynı kısımların Havfî’nin eserinin nüshalarıyla büyük ölçüde ayniyet gösterdiği sonucuna ulaşılmıştır. Böylece literatürde zaman zaman dile getirilen, İstanbul’da muhafaza edilen el-İstiġnâ nüshasının müstensihlerinin, nüshadaki eksik kısımları Üdfüvî’nin öğrencisi Havfî’nin el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân adlı eserinden hareketle ikmal etmiş olabilecekleri yönündeki iddianın, ilgili nüshada tespit edilen veriler doğrultusunda isabetli olduğu sonucuna varılmıştır.