Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Abdulhamit Birışık
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: San-Tez Programı
Özet:
Bu araştırma, Kur'an'ın mushaf formuna girmeden önce yazıyla kayıt altına alınıp alınmadığı meselesini, mevcut İslam kaynaklarındaki rivayetler, erken dönem tarihî veriler ve yazı kültürünün imkânları çerçevesinde ele almaktadır. Çalışma, 610–647 yılları arasında Arap Yarımadası'nda Kur'an metninin kısmen ya da bütün olarak yazıya geçirilmiş olmasının tarihsel makuliyetini, rivayetlerin bağlamı ve dönemin sosyo-kültürel şartları ışığında tartışmaya açmaktadır. Bu kapsamda, İslam öncesi ve İslam'ın erken döneminde yazının Arap toplumundaki yeri, arkeolojik bulgular ve rivayet malzemesi birlikte değerlendirilmiş; yazının, Kur'an'ın indiği Ḥicāz bölgesinde hangi ölçüde işlevsel olduğu sorgulanmıştır. Kur'an'ın Mekke ve Medine dönemlerinde yazıya geçirildiğine dair rivayetler dönemsel olarak tasnif edilerek ayrı ayrı ele alınmış; bu rivayetler üzerinden Kur'an'ın tamamının nüzul süreci içerisinde yazıya geçirilmiş olma ihtimali tartışılmıştır. Ayrıca Kur'an'ın üzerine yazıldığı malzemenin mahiyeti ve hangi ayetlerin hangi malzemelere kaydedilmiş olabileceği meselesi de araştırmanın temel inceleme alanları arasında yer almıştır. Elde edilen bulgulara göre, Kur'an'ın yazımında kullanılan malzemeler arasında özellikle parşömen türü edīm ile kemik türü ketfin öne çıktığı; diğer yazı malzemelerine ilişkin rivayetlerin ise hem sınırlı sayıda olduğu hem de çoğunlukla genel ifadeler içerdiği tespit edilmiştir. Rivayetleri merkeze alan ve tarihsel-eleştiri yöntemi kullanılan bu araştırmada sahabeye nispet edilen bir mushafın maddi ve yazılı bir metin olarak tarihsel gerçekliği de ayrıca tartışılmıştır. Bu bağlamda erken dönem kullanımlarda mushaf teriminin her zaman somut, fiziksel bir yazılı nüshayı ifade edip etmediği sorgulanmış; kavramın anlam alanı ve kullanım bağlamı tarihsel veriler ışığında yeniden değerlendirilmiştir.