Tefsir’de Yeni Bir Dönemin İnşası: Telifi’nden İhtisarı’na el-Keşşaf’ın Klasik Tefsir’e Kaynaklığı

Akkiraz M. T.

Hicri Altıncı Asrın İslâmî İlimlerin Gelişmesindeki Yeri Uluslararası Sempozyumu , İstanbul, Türkiye, 27 - 29 Kasım 2025, ss.57, (Özet Bildiri)

Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
Basıldığı Şehir: İstanbul
Basıldığı Ülke: Türkiye
Sayfa Sayıları: ss.57
Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

İslami ilimler tarihi çeşitli dönemlerde önemli makas değişikliklerine şahitlik etmiştir. Bunlardan belki de en etkililerinden biri hicrî VI. Asır’da tefsir yazımında görülmüştür. Bu döneme kadarki aklî ve naklî ilimlere dair yaklaşık beş asırlık birikim müfessirler tarafından adeta yeni bir gözden geçirilmiş, özgün bir metodla daha sistematik olarak kaleme alınmıştır. Dil ve belağat ilimlerinin geldiği nokta da bu süreci doğrudan etkilemiş, tefsir’in geç klasik dönem boyunca sürecek telif biçimlerine kaynaklık edecek temel metinler ortaya çıkmıştır. Bu sürecin en önemli kilometre taşlarından biri de Zemahşerî’nin (ö. 538/1144) kaleme aldığı el-Keşşâf adlı tefsiri olmuştur. Deyim yerindeyse el-Keşşaf, tefsirde yeni bir süreci de inşa etmiş, tefsirin ikinci klasik dönemini başlatan bir etkiye ulaşmıştır. Zemahşerî, el-Keşşâf’ta tefsir geleneğinde kendini önceleyen birikimi ele alırken, derinlikli dilbilgisi ve belağat incelemeleri, edebî tahliller, naklî ve aklî yorumlarla takip edilebilir bir metin ortaya koymuştur. Müellif eserini, durduğu bu özgün konumun bilinciyle kaleme almış, bu durumu muhtasar sayılabilecek mukaddimesinde güçlü bir edebî dille ifade etmiştir. Ancak Zemahşerî’nin tefsirinde kullandığı sistematik yapı, yalnızca yorum düzeyinde değil, metin organizasyonu ve yazım biçimiyle de dikkat çekmiştir. Buna göre el-Keşşâf sadece muhteva açısından değil, telif yöntemi bakımından da büyük bir etki uyandırmıştır. Mukaddimesinden Hatime’sine, Bakara’dan Nas’a kadar tefsirinin içerdiği ilmî ve edebî analizler çağları aşan çok çeşitli ihtisar, telhis, talika ve haşiye çalışmalarına konu olmuştur. Bu bildiride, el-Keşşâf özelinde hicrî VI. asırda tefsir yazımında yaşanan dönüşüm takip edilecek, Zemahşerî’nin tefsir yöntemi ve yazım tekniğindeki özgün yönleri incelenecektir. Ayrıca el-Keşşâf’ın kendinden sonra kaleme alınan tefsirler açısından referans ve kaynaklık değeri tartışılacak, bu etkinin klasik dönem boyunca farklı tefsir formlarında ortaya çıkan önemli örnekleri muhtasar telif yöntemi bağlamında ele alınacaktır.