Türkçe Fiil Çekiminde Çokluk Birinci Şahıs İşaretleyen {-K} Biçim Birimine Dair
Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, cilt.66, sa.1, ss.43-56, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 66 Sayı: 1
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.33171/dtcfdergisi.1789576
- Dergi Adı: Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.43-56
- Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Türkçe dil bilgisi unsurlarına yönelik kapsamlı ve derinlemesine çalışmalar yapılmasına karşın kimi biçimlerin köken bakımından günümüzde hâlâ çözüme kavuşturulamadığı görülmektedir. Bunlardan birisi de Türkçe fiil çekiminde ortaya çıkan ve çokluk birinci şahıs işaretleyen {-k} biçim birimidir. Standart Türkçede, bilinen geçmiş zaman ve dilek-şart kipinin çokluk birinci şahsında tanıklanan ilgili ekin ortaya çıkışına yönelik birbirinden farklı görüşler ortaya konmuştur. Konuya dair literatür incelendiğinde, çokluk birinci şahıs işaretleyen {-k} biçiminin {-DIk} sıfat-fiil ekine örnekseme yoluyla oluştuğu düşüncesinin ön plana çıktığı görülmektedir. Ancak bu düşünce, kendi içinde çözülmesi gereken önemli problemleri barındırdığından konunun çözümüne tam anlamıyla ışık tutmamaktadır. Öte yandan daha az savunucusu olmakla birlikte konuya ilişkin öne sürülen bir diğer görüş ise {-k} ekinin organ adlarında yaşayan arkaik bir çokluk ekinden geldiğidir. Buna karşın organ adlarının kökenleri henüz tam anlamıyla aydınlatılamadığından, bunlarda bulunan {+k} biçiminin kesin bir şekilde çokluk bildirdiğini ileri sürmek zordur. Ayrıca Orhon, Uygur ve Karahanlı Türkçesi metinlerinde hiçbir şekilde karşımıza çıkmayan bu ekin Harezm Türkçesinden itibaren çokluk işaretlemeye başlaması, konunun tarihî açıklamasını karmaşık hâle getirmektedir. Belirtilen duruma istinaden bu çalışmada, art zamanlı bakış açısıyla ilgili şeklin Eski Türkçede “boy, kabile” anlamında kullanılan ‘ok’ sözcüğünden türemiş olabileceği görüşü savunulacaktır. İncelemede, elde edilen bulgular esasında alana katkı sağlamak, fiil çekiminin karmaşık konularından birisini yeniden araştırmacıların dikkatine sunmak ve konuya ilişkin kendi görüşlerimizi ifade etmek amaçlanmaktadır. Çalışmada giriş kısmının ardından, Türkçede çokluk bildirme işlevini yitirmiş olan arkaik çokluk ekleri ele alınacak, devamında {-k} ekinin tarihsel gelişimi üzerinde kısaca durulacaktır. Daha sonra ilgili eke ilişkin belirtilen görüşler kendi içinde değerlendirmeye tabi tutulacak, hipotez bölümünde ise görüş ve düşüncelerimiz ifade edildikten sonra sonuç kısmında elde edilen bulgular, araştırmacıların dikkatine sunulacaktır.