Hanefî Mezhebinde Kurucu Fakîhlerin Hac Konularındaki İhtilâflarının Değerlendirilmesi

Creative Commons License

Atan Ö. F., Çakır M. S.

Kur'ân ve Sünnet Araştırmaları Dergisi, cilt.3, sa.2, ss.109-141, 2023 (Hakemli Dergi)

Özet

Hadis rivâyetlerinin yaygınlaşması ve buna bağlı olarak mevzu haberlerin artmaya başlaması, fıkhî meselelerde ihtilâfın artarak fıkıh alanının genişlemesiyle, bütün bunların değerlendirilmesine ihtiyaç duyulmuştur. Hicrî ikinci asra kadar dağınık bir halde olan bu ictihâdların gelişimi ve olgunluk seviyesine gelmesiyle mezheplerin kurumsal teşekkülü oluşmuştur. İslam’ın geniş bir coğrafyaya yayılmasıyla ortaya çıkan yeni sorunlar ve gittikçe artan ihtilâflara hadis ve re’y ekolünün farklı bakış açılarıyla yeni çözümler getirilmiştir. Fıkhın tedvin edilmesiyle istinbât usûlleri gelişerek buna dair eserler kaleme alınmaya başlanmıştır. Belli bir metodoloji dahilinde şer‘î deliller dikkate alınarak fıkhî meselelerde yapılan ictihâdlarda ortak noktalar olmakla beraber, fukahâ birçok hususta ihtilâf etmiştir. Farklı değerlendirmeler sonucu ortaya çıkın hükümler, bir ictihâd zenginliği oluşmuştur. Aynı usûlü takip etmeleri ve buna bağlı olarak birçok konuda konsensüs halinde oldukları için belli bir mezhebe intisap edilseler de bu fakîhlerin bazı hususlarda farklı düşündükleri görülmüştür. Aynı veya farklı kaynak ve delilleri kullanmalarında hareketle değerlendirmeler çeşitlenmiş ve buna bağlı olarak hüküm değişmiştir. Bunda birçok faktör etki etmekle beraber yorum farkı, zaman ve ihtiyaçların değişimi, sosyolojik ve kültürel farklılıklar, meselelerin değerlendirmesinde ve çözümünde etkisi önemli olmuştur. Re’y ekolünün öncüsü kabul edilen Hanefî mezhebindeki ictihâd zenginliği, diğer mezheplere nispetle çok daha fazla olduğu görülmektedir. Mezhebin kurumsal kimliğine girdiği ilk zamanından beri ekolün öncüsü ve talebelerinin birçok konuda farklı düşünceye sahip olduğu müşahede edilmiştir. Mezhebin kurucusu kabul edilen Ebû Hanîfe ve en önemli iki talebesi Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed’in aynı mevzudaki ihtilâfları nakledilmiş ve sonraki süreçte fıkhın gelişimine ve tekâmülüne etki etmiştir. Mezhebin kurucu fakîhleri olan bu üç şahsiyet, aynı usulle konuya yaklaşmakla beraber, değerlendirmelerinin farklı olduğu gözlemlenmiştir. Her fakîhin belli bir yöntemle yaptığı değerlendirmeler sonucu verdiği hükmün farklılaşmasına etki etmiştir. Mezhebin imamı olan Ebû Hanîfe’nin yaptığı ictihâdlara bazen Ebû Yûsuf ve/veya İmam Muhammed ve kim zaman her ikisi de muhalefet etmiştir. Aynı zamanda Ebû Hanîfe’nin cumhûr-u fukahâdan farklı olan bireysel fetvâlarının da olduğu nakledilmiştir. Kimi zaman aynı meselede iki görüşü nakledilmiş, bazen de ilk görüşünden rücu ederek talebeleriyle de paralel olan ikinci bir görüş ortaya koymuştur. Mezhebin bu üç kurucu fakîhi başta olmak üzere mezhep içi ihtilâflar, İslam hukuk literatürünün ve geniş bir ictihâd zenginliğine katkı sağlamıştır. Çalışmamızda, Ebû Hanîfe başta olmak üzere öğrencileri Ebû Yusuf ve İmam Muhammed’in hac konularıyla ilgili görüşleri zikredilecektir. Sadece ihtilâf ettikleri konular sıralanacak ve ictihâdlarına dayanak olan delillere dair değerlendirmeler yapılacaktır. Ebû Hanîfe başta olmak üzere bu üç kurucu imamdan nakledilen başka görüşlerin olması halinde belirtilecektir. Mezhepte kabul edilen genel görüş ve fetvâya esas olan ictihâd(lar), kaynaklarda geçen bilgi dikkate alınarak belirtilecektir. 

With the spread of hadith narrations and the increase in the news about the subject, the increase in disagreement on fiqh issues and the expansion of the field of fiqh, it was necessary to evaluate all of these. The institutional formation of the sects has been formed with the development and maturity level of using all this power, which was in a scattered state until the second century of the Hijri. With the spread of Islam to a wide geography, new solutions were brought to the new problems and increasing conflicts with the different perspectives of the hadith and personal opinion school. With the codification of fiqh, the methods of istinbat developed and works began to be written about it. Although there are common points to use all his power in fiqh issues, taking into account the shar'i evidences within a certain methodology, the fuqaha disagreed on many issues. Judgments emerged as a result of different evaluations a wealth of ijtihad has emerged. It has been observed that these jurists had different opinions on some issues, even though they were affiliated with a certain sect, as they followed the same method and, accordingly, they were in consensus on many issues. Based on the use of the same or different sources and evidence, the evaluations have diversified and the provision has changed accordingly. Although many factors affect this, the difference in interpretation, the change of time and needs, sociological and cultural differences have been important in the evaluation and solution of the issues. It is seen that the wealth of ijtihâd in the Hanafi school, which is accepted as the pioneer of the school of personal opinion, is much more than other madhhabs. It has been observed that the pioneers and students of the school have different opinions on many issues since the first time the sect entered its corporate identity. The disagreements of Abu Hanifa, who is accepted as the founder of the sect, and his two most important students, Abu Yusuf and Imam Muhammad, on the same issue were narrated and influenced the development and evolution of fiqh in the next period. Although these three figures, the founding jurists of the sect, approached the subject in the same way, it was observed that their evaluations were different. As a result of the evaluations made by each jurist with a certain method, it affected the differentiation of the judgment he gave. Sometimes Abu Yusuf and/or Imam Muhammad, and sometimes both, opposed the ijtihads made by Abu Hanifa, the imam of the madhhab. At the same time, it is reported that Abu Hanifah also had individual fatwas that were different from the cumhur-u fukahâ. Sometimes his two views on the same issue were conveyed, and sometimes he recourse to his first view and put forward a second view that is parallel to his students. Disputes within the sect, especially these three founding jurists of the sect, contributed to the richness of Islamic legal literature and a wide range of ijtihad. In our study, the views of Abu Hanifa and his students Abu Yusuf and Imam Muhammad on pilgrimage will be mentioned. Only the issues on which they differ will be listed and evaluations will be made on the evidences on which their ijtihâds are based. If there are other opinions conveyed from these three founding imams, especially Abu Hanifah, it will be stated. The general opinion accepted in the madhhab and the ijtihad(s) that are the basis for the fatwa will be stated by taking into account the information in the sources.