Bilgi ve Gerçeklik: Nasîrüddin Tûsî Açısından Nefsü’l-Emrin Epistemolojik Boyutu


Yurtkuran M.

Bilimname, sa.53, ss.227-257, 2025 (ESCI) identifier

  • Yayın Türü: Makale / Tam Makale
  • Cilt numarası: Sayı: 53
  • Basım Tarihi: 2025
  • Doi Numarası: 10.28949/bilimname.1585248
  • Dergi Adı: Bilimname
  • Derginin Tarandığı İndeksler: Emerging Sources Citation Index (ESCI), Academic Search Premier, ATLA Religion Database, Index Islamicus, MLA - Modern Language Association Database, Religion and Philosophy Collection, TR DİZİN (ULAKBİM)
  • Sayfa Sayıları: ss.227-257
  • Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Bu çalışmada, İslam düşünce geleneğinin önemli kavramlarından biri olan nefsü’l-emr kavramı epistemolojik açıdan ve Nasirüddin Tûsî merkezinde incelenmektedir. Tûsî, nefsü’l-emre dair kaleme aldığı “İsbâtu’l-‘akli’l-mücerred” adlı risalesinde ve “Tecrîd” adlı kitabındaki bir pasajda nefsü’l-emr konusunu ele almış ve onu “faal akılda bulunan akledilirler” olarak tanımlamıştır. Tûsî’nin zikredilen eserlerine yazılan şerh ve haşiyeler başta olmak üzere birçok eserde nefsü’l-emr meselesi tartışılmış ve Tûsî’nin nefsü’l-emr tanımına yönelik eleştiriler yöneltilmiştir. Tûsî’yi eleştiren düşünürler kendi nefsü’l-emr anlayışlarını ortaya koymuş ve bunun neticesinde birçok nefsü’l-emr tanımı ortaya çıkmıştır. Nefsü’l-emr meselesiyle ilgilenen düşünürler dış dünyada (haricî) ya da zihinde (zihnî) bir gerçekliğe sahip nesnelerle ilgili bilgilerin nefsü’l-emre mutabık olarak doğruluk değeri kazandığı konusunda genel bir kanaate sahip olmuşlardır. Fakat Tûsî nefsü’l-emri daha çok zihnî önermelerin doğruluk ölçütü olarak görmüş, haricî önermelerin doğruluğu için dışa (hariç) mutabakatın gerektiğini belirtmiştir. Böylece önermelerin nefsü’l-emre mutabakatı, önermelerin özne ve yükleminin varlık tarzına göre farklı şekillerde değerlendirilmiştir. Buna göre önermeler; “özne ve yüklemi haricî”, “öznesi haricî, yüklemi zihnî” ve “özne ve yüklemi zihnî” olan önermeler olarak farklı şekillerde ele alınmıştır. Yine önermenin öznesinin tikel ya da tümel olması önermenin nefsü’l-emre mutabakatının keyfiyetini etkilediği görülmüştür. Ayrıca dış dünyada ya da zihinde bir gerçekliği bulunmayan mümteni nesnelerle ilgili önermelerin nefsü’l-emre mutabakatı da tartışılmıştır. Sonuç olarak, Meşşâî felsefe geleneğinden etkilenen kelamcı bir alim olan Tûsî’nin nefsü’l-emr yorumunun, İslam düşüncesinde bilgi ve gerçeklik ilişkisini nasıl etkilediğini göstermek hedeflenmiştir. Bu bağlamda, nefsü’l-emrin bilgi teorisine katkısı, düşünsel bir zenginlik sunmakta ve epistemolojik tartışmalar için yeni bir zemin hazırlamaktadır.
This study investigates the concept of nafs al-amr, a pivotal notion in Islamic thought, through an epistemological lens, focusing on Nasir al-Din al-Tusi’s interpretation. Tusi discusses the concept of nafs al-amr in his treatise “İsbâtu’l- ‘akli’l-mücerred” and a passage from his book “Tecrîd” defining it as “the intelligibles found in the active intellect”. The issues surrounding nafs al-amr have been debated in many works, including commentaries and glosses written on Tusi’s mentioned works, where several critiques have been directed at Tusi’s definition of nafs al-amr. Thinkers who critique Tusi have put forth alternative conceptions. Scholars interested in the nafs al-amr issue generally agree that knowledge of objects, whether external (haricî) or mental (zihnî), gains its truth value in accordance with nafs al-amr. However, Tusi primarily views nafs al-amr as a criterion for the truth of mental propositions, indicating that external agreement is necessary for the truth of external propositions. Thus, the agreement of propositions with nefsü’l-emr is evaluated in different ways according to the mode of existence of the subject and predicate. Accordingly, propositions are categorized as those with (1) both subject and predicate external, (2) an external subject and mental predicate, or (3) both subject and predicate mental. It has also been observed that whether the subject of a proposition is particular or universal affects the quality of its agreement with nafs al-amr.