Türkiye’deki Yaşlı Erkeklerde Dijital Kullanım Boyutları ile Gündelik Yaşam Bağımsızlığı Arasındaki İlişki
IV. Kütahya Ulusal Sosyoloji Sempozyumu: "Dijital Çağda Toplum ve Kültür", Kütahya, Türkiye, 22 - 23 Ekim 2026, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Kütahya
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Yaşlı erkeklerin dijital araçlara sahip olma ve bu araçları kullanma becerileri, dijital eşitsizlikler kapsamında uzun yıllardır tartışılmaktadır. Özellikle yapay zekâ teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte dijitalleşmenin gündelik yaşama giderek daha fazla nüfuz etmesi, farklı toplumsal kesimler arasındaki dijital eşitsizlik tartışmalarına yeni boyutlar eklemektedir. Günümüz koşullarında ileri yaşta bağımsızlığın yalnızca günlük yaşamı sürdürebilmeye ilişkin fiziksel yeterlilikler üzerinden değil, dijital araçları kullanabilme kapasitesi üzerinden de değerlendirilmesinin önemli olduğu düşünülmektedir. Bu doğrultuda araştırma, ileri yaşta bağımsızlığı merkeze alarak dijital kullanımın bu bağımsızlıkla nasıl ilişkilendiğini irdelemektedir. Araştırmanın kapsamı belirlenirken, yaşlılık literatüründe görece daha az incelenen bir toplumsal kesim olarak yaşlı erkeklere odaklanılmıştır. Çalışma, Türkiye’deki yaşlı erkeklerde farklı dijital kullanım biçimleri ile gündelik yaşam bağımsızlığı arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkilerin büyüklüklerinin dijital kullanım türlerine göre nasıl farklılaştığını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, dijital kullanım düzeyi yükseldikçe gündelik yaşam bağımsızlığı düzeyinin de daha yüksek olacağı öngörülmüştür.
Bu çalışma kapsamında TÜİK Türkiye Yaşlı Profili Araştırması Mikro Veri Seti 2023 kullanılmıştır. Araştırmanın 65 yaş ve üzerindeki erkek örneklemi 5.232 kişiden oluşmaktadır. Veri seti üzerinden ilk olarak yaşlı erkeklerin temel sosyodemografik özellikleri, ardından ise Türkiye’deki yaşlı erkeklerin dijital profili ortaya konulmuştur. Belirlenen araştırma sorusu ve hipotezler doğrultusunda bağımlı ve bağımsız değişkenler temelinde iki farklı analiz gerçekleştirilmiştir. Bu analizlerin ilkinde, dijital kullanım boyutları ile Lawton-Brody Enstrümantal Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği puanı arasındaki ilişkiler 4.712 katılımcı üzerinden korelasyon analizi ile incelenmiştir. Örneklemde yer alan erkeklerin gündelik yaşam bağımsızlığı söz konusu ölçek kullanılarak değerlendirilmiştir. Dijital kullanım amaçlarına ilişkin maddeler ise kullanım işlevleri dikkate alınarak (i) arama, mesaj ve görüntülü konuşma pratiklerini kapsayan iletişimsel kullanım, (ii) internette gezinme, e-posta, sosyal medya ve haber takibi pratiklerini kapsayan bilgi ve sosyal amaçlı kullanım ve (iii) Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS)/e-Nabız, e-Devlet, mobil bankacılık ve çevrim içi alışveriş pratiklerini kapsayan işlevsel/kurumsal kullanım olmak üzere üç analitik gruba ayrılmış ve dijital kullanım bu üç grup üzerinden ele alınmıştır.
Spearman korelasyon analizi sonuçları, Lawton-Brody toplam puanı ile iletişimsel kullanım (ρ = ,304; p < ,001), bilgi ve sosyal amaçlı kullanım (ρ = ,272; p < ,001) ve işlevsel/kurumsal kullanım (ρ = ,233; p < ,001) arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler bulunduğunu göstermektedir. İlişkilerin büyüklükleri karşılaştırıldığında ise en yüksek korelasyonun iletişimsel kullanımda görüldüğü, onu sırasıyla bilgi ve sosyal amaçlı kullanım ile işlevsel/kurumsal kullanımın takip ettiği görülmektedir.
İkinci aşamada ise bağımsız telefon kullanım puanlarının sosyodemografik özelliklere göre farklılaşıp farklılaşmadığı analiz edilmiştir. Bulgular, telefon kullanım puanlarının eğitim düzeyi, gelir, okuryazarlık durumu, İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması (İBBS) 1. Düzey bölgeleri, medeni durum ve yaş gruplarına göre istatistiksel olarak anlamlı biçimde farklılaştığını ortaya koymuştur (p < ,05). Buna göre; eğitim düzeyi, gelir seviyesi, okuryazarlık becerisi ve evli/boşanmış olma durumu daha yüksek telefon kullanım puanlarıyla ilişkili bulunurken; yaşın ilerlemesiyle birlikte özellikle 85 yaş ve sonrasında telefon kullanımında belirgin bir düşüş yaşandığı görülmüştür. Ayrıca bölgesel düzeyde TR1 ve TR5 bölgeleri ile TRC bölgesi arasında anlamlı farklılıklar saptanmıştır.
Dijital kullanım boyutları ile gündelik yaşam bağımsızlığı arasındaki en yüksek ilişkinin iletişimsel kullanımda gözlenmesi, Türkiye örneğinde, arama, mesaj ve görüntülü konuşma gibi gündelik iletişim ve sosyal bağlantı pratiklerinin de ileri yaşta bağımsızlıkla ilişkili dijital kullanım biçimleri arasında önemli bir yere sahip olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte mevcut analizler nedensel bir ilişkinin varlığını göstermemektedir. Çalışmanın sonraki aşamasında dijital kullanım boyutları arasındaki ilişki gücü farklarının istatistiksel anlamlılığı ve bu ilişkilerin ekonomik, kültürel ve sosyal kaynaklar ile demografik özellikler dikkate alındığında nasıl değiştiğinin çok değişkenli modellerle incelenmesi planlanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Yaşlı Erkekler, Dijital Kullanım, Dijital Eşitsizlik, Bağımsızlık, Türkiye
The digital tool ownership and usage skills of older men have been debated for many years within context of digital inequalities. Particularly with development of AI technologies, the increasing penetration of digitalization into daily life adds new dimensions to discussions of digital inequality between different social groups. It is considered important to evaluate independence in old age not only through physical abilities related to daily life but also through the capacity to use digital tools. Accordingly, this research examines how digital use relates to independence in old age, focusing on this independence. The scope of research was determined by focusing older men, a social group relatively less studied in the literature on aging. The study aims to examine the relationship between different digital usage patterns and daily living independence among older men in Turkiye, and how the magnitudes of these relationships differ according to the types of digital use. The research predicts that as the level of digital use increases, the level of daily living independence will also be higher. The Turkish Statistical Institute (TÜİK) Türkiye Older Persons Profile Survey Micro Data Set 2023 dataset was used in this study. The study sample consisted of 5,232 men aged 65 and over. The basic sociodemographic characteristics of older men were first determined using the dataset, followed by digital profile of older men in Turkiye. Two different analyses were conducted based on dependent and independent variables, in line with the determined research question and hypotheses. At first analysis, the relationships between digital use dimensions and Lawton-Brody Instrumental Activities of Daily Living Scale scores were examined using correlation analysis with 4,712 participants. The daily living independence of the men in the sample was assessed using this scale. Items related to the purposes of digital use were divided into three analytical groups, considering their functions: (i) communicative use, encompassing practices such as searching, messaging, and video calling; (ii) informational and social use, encompassing practices such as browsing the internet, email, social media, and news following; and (iii) functional/institutional use, encompassing practices such as the Central Physician Appointment System (MHRS)/e-Nabız, e-Government, mobile banking, and online shopping. Digital use was then analyzed through these three groups.
The Spearman correlation analysis results show positive and statistically significant relationships between the Lawton-Brody total score and communicative use (ρ = 0.304; p < 0.001), informational and social use (ρ = 0.272; p < 0.001), and functional/institutional use (ρ = 0.233; p < 0.001). When comparing the magnitudes of the relationships, the highest correlation was observed in communicative use, followed by informational and social use, and then functional/institutional use.
In the second stage, it was analyzed whether independent phone use scores differed according to sociodemographic characteristics. The findings revealed that phone use scores differed statistically significantly according to education level, income, literacy status, NUTS 1 region classification, marital status, and age groups (p < 0.05). Accordingly; Education level, income level, literacy skills, and marital/divorced status were found to be associated with higher phone usage scores; however, a significant decrease in phone usage was observed with increasing age, especially after age 85. Furthermore, significant differences were found between the TR1 and TR5 regions and the TRC region.
The highest correlation between digital usage dimensions and daily life independence was observed in communicative usage, suggesting that in the case of Turkiye, daily communication and social connection practices such as calling, messaging, and video calling may also play a significant role among the forms of digital usage associated with independence in old age. However, current analyses do not demonstrate a causal relationship. In the next phase of the study, it is planned to examine the statistical significance of the differences in the strength of the relationships between digital usage dimensions and how these relationships change when considering economic, cultural, and social resources and demographic characteristics using multivariate models.
Keywords: Older Men, Digital Use, Digital Inequality, Independence, Turkiye