Çevresel Faktörler ve Yaşam Beklentisi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ABAKAR HASSANE MAHAMAT

Danışman: Muhammed Benli

Özet:

Bu çalışma, çevresel baskıların uzun ömürlülük üzerindeki etkilerini yaşam beklentisi ve sağlıklı yaşam beklentisi göstergeleri üzerinden incelemektedir. Mevcut literatür, çevresel bozulmanın sağlık üzerindeki etkilerini çoğunlukla ortalama ilişkiler çerçevesinde ele almakta; bu yaklaşım, çevresel baskıların sağlık dağılımının farklı noktalarındaki heterojen etkilerini göz ardı etmektedir. Bu tez, söz konusu sınırlılığı aşmak amacıyla, çevresel faktörlerin sağlık üzerindeki etkilerini dağılım temelli bir perspektifle analiz etmektedir.

Çalışmada, 2000-2022 dönemini kapsayan çok ülkeli panel veri seti kullanılarak ekolojik ayak izi, PM2.5 maruziyeti ve CO₂ emisyonlarının yaşam beklentisi ve sağlıklı yaşam beklentisi üzerindeki etkileri incelenmektedir. Analizlerde Machado ve Santos Silva (2019) tarafından geliştirilen Momentler Kantil Regresyonu (MMQR) yöntemi uygulanmakta; böylece çevresel baskıların sağlık dağılımının alt, orta ve üst kantillerinde nasıl farklılaştığı ortaya konulmaktadır. Ayrıca ülkeler, gelişmiş ve gelişmekte olan ülke grupları şeklinde ayrıştırılarak, çevresel baskıların sağlık üzerindeki etkilerinin kurumsal ve ekonomik bağlama göre değişip değişmediği analiz edilmektedir.

Elde edilen bulgular, ekolojik ayak izinin hem yaşam beklentisi hem de sağlıklı yaşam beklentisi üzerinde tüm kantiller boyunca istatistiksel olarak anlamlı ve negatif etkilere sahip olduğunu göstermektedir. PM2.5 maruziyetinin olumsuz etkileri özellikle gelişmekte olan ülkelerde ve düşük-orta kantillerde daha belirgin hâle gelmektedir. CO₂ emisyonları ise her iki ülke grubunda da uzun dönemli ve kalıcı sağlık kayıplarıyla ilişkilidir. Ayrıca kişi başına gelir ve sağlık harcamalarının çevresel baskıların olumsuz etkilerini kısmen telafi ettiği, ancak bu telafi mekanizmasının kantiller boyunca homojen olmadığı tespit edilmiştir.

Bu tez, çevresel bozulmanın sağlık üzerindeki etkilerini yalnızca yaşam süresi üzerinden değil, sağlıklı yaşam süresi perspektifinden de ele alarak literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Bulgular, çevre ve sağlık politikalarının birlikte tasarlanmasının önemine işaret etmekte; özellikle çevresel baskıların sağlık dağılımının farklı noktalarında yarattığı asimetrik etkilerin politika tasarımında dikkate alınması gerektiğini göstermektedir.